Blockchain có gì đặc biệt?

Blockchain có gì đặc biệt?

“Blockchain có gì đặc biệt?” là một trong những câu hỏi mà người viết nghe nhiều nhất khi người ta trình bày, tranh luận và bàn về tương lai của nó. Nói một cách đơn giản, blockchain là một sổ ghi nhận giao dịch được chia sẻ (distributed ledger), mà trong bài này nó sẽ được gọi một cách ngắn gọn là sổ cái đại chúng.

Mỗi một doanh nghiệp hoạt động kinh doanh, ở tất cả các quy mô, từ quy mô buôn bán cá thể ở chợ, trên Facebook, người chơi hụi cho đến công ty lên sàn giá trị trăm tỉ đô la đều sẽ có một cuốn sổ ghi chép giao dịch. Vậy sổ cái đại chúng thì có gì tốt hơn sổ cái riêng mà mỗi cá nhân hay tổ chức trong nền kinh tế hiện đang giữ để ghi chép giao dịch?

Những ưu thế của blockchain

Sổ cái đại chúng này có đặc tính quan trọng là chia sẻ và không thể tự sửa đổi. Một nhóm tham gia vào mạng lưới chia sẻ sổ cái này sẽ quản trị sổ cái đó và giao dịch được ghi nhận trên cơ sở xác nhận và chia sẻ chung cho tất cả các đối tác trong mạng lưới và không cần có một trung gian thanh toán nào tham gia. Mỗi giao dịch được ghi vào sổ sẽ có đầy đủ thông tin về thời điểm giao dịch, chữ ký và mỗi bên tham gia vào mạng lưới đều sở hữu sổ cái này và giúp xác nhận giao dịch. Một số yếu tố kỹ thuật sẽ giúp việc thay đổi thông tin giao dịch quá khứ trở nên rất phức tạp và cần nhiều bên tham gia. Vì vậy, về cơ bản, sổ cái của tất cả các bên trong mạng lưới là y như nhau.

Một trong những điểm mà tôi luôn thấy ở các giới thiệu về ứng dụng blockchain hay là các công nghệ sổ cái đại chúng khác là người ta luôn nhấn mạnh tính ưu việt của đặc tính không cần thông qua trung gian và việc không thể có một bên nào tự ý thay đổi thông tin về những giao dịch quá khứ mà không thông qua một cơ chế đồng thuận nhất định. Đơn giản là vì giảm bớt chi phí trung gian như luật sư, ngân hàng sẽ tiết kiệm rất nhiều tiền, và việc hai bên có cùng một sổ cái sẽ hạn chế những tranh chấp không cần có.

So với bitcoin, tác động tích cực của blockchain có thể lớn hơn nhiều lần và do đó là một hướng đi đáng để cho phép các doanh nghiệp mạo hiểm.

Ví dụ, các công ty như McKinsey và IBM khi nói về công nghệ blockchain nói riêng và sổ cái đại chúng nói chung, thường lấy ví dụ là sổ cái giao dịch của một số công ty trong một chuỗi giao dịch toàn cầu có thể rất lỗi thời và nhiều sai sót (chẳng hạn một công ty đến từ một nước kém phát triển tham gia vào chuỗi cung cấp cho các tập đoàn thời trang toàn cầu có thể giữ một cuốn sổ ghi nhận giao dịch hết sức lộn xộn và không tương ứng với cuốn sổ của bên công ty thời trang). Những bất cập về sổ sách trong chuỗi cung ứng toàn cầu là lĩnh vực mà họ nhấn mạnh công nghệ blockchain có thể giúp tăng hiệu quả và giảm chi phí.

Ở khía cạnh khác, việc công chứng giấy tờ cũng có thể được thực thi dễ dàng và nhanh chóng hơn nếu các bên tham gia vào một mạng lưới blockchain. Tôi đã từng được nghe ở một hội thảo công nghệ về ý tưởng cho đăng ký giao dịch nhà ở, thậm chí đăng ký kết hôn hay kiểm tra những bước cơ bản ban đầu về hợp đồng bảo hiểm qua công nghệ blockchain. Họ trình diễn cho thấy, bình thường có rất nhiều khâu trong tiến trình này kéo dài nhiều ngày do các bên phải gửi thông tin kiểm tra qua lại có tính thủ tục dẫn đến tốn nhiều thời gian và tiền bạc. Hãy tưởng tượng nếu như công chứng giấy tờ đơn giản hay thủ tục xác nhận giấy đăng ký kết hôn có thể được thực hiện nhanh chóng qua một mạng blockchain bảo mật và bán tập trung thì sẽ giảm được bao nhiêu chi phí cho xã hội.

Ở khía cạnh thị trường tài chính, người ta đang nói tới việc blockchain hoặc một công nghệ sổ cái riêng có thể thay thế những giao thức giao dịch liên ngân hàng như SWIFT và 80 ngân hàng hàng đầu thế giới đang tham gia vào phát triển Corda, một nền tảng giao dịch cho phép các bên tham gia vào mạng lưới tiến hành giao dịch với nhau mà không cần xác nhận từ một định chế thanh toán bù trừ trung gian. Về cơ bản, người ta kỳ vọng giao dịch liên ngân hàng sẽ nhanh chóng, ít tốn kém và tiết kiệm nhân lực hơn.

Trong khi đó, ở ngành bảo hiểm, xác nhận kiểm tra sức khỏe của khách hàng và thực hiện các điều khoản trong hợp đồng có thể sẽ dễ dàng hơn nhờ công nghệ blockchain và các hợp đồng thông minh (smart contract) trên nền tảng blockchain. Trong lĩnh vực chứng khoán, một số giám đốc công nghệ tin rằng nhiều giao dịch cổ phiếu có thể giảm từ đơn vị ngày và giờ sang đơn vị phút.

Ở nhiều lĩnh vực khác, từ ngành phát hành game điện tử cho tới âm nhạc đều đã có những bước đi thử nghiệm cung cấp sản phẩm trên nền tảng blockchain. Nói cho cùng, điểm chủ yếu là người ta tin rằng các ứng dụng game hay chia sẻ âm nhạc sẽ an toàn, nhanh chóng và ít bị rủi ro đánh cắp hơn. Các game thủ chắc sẽ rất vui mừng nếu các game trực tuyến mà họ thích sẽ có các đặc tính buôn bán đồ trong game an toàn và hiệu quả hơn và các công ty game không nhất thiết phải giữ những sổ giao dịch chỉ trên máy chủ của họ nữa.

Có thể blockchain đang bị thổi phồng?

Blockchain đang trở thành một trong những từ khóa thời thượng mà nhiều công ty đang cố gắng “chèn” vào trong sản phẩm của mình và đang có những dấu hiệu cho thấy vốn đầu tư đang đổ mạnh vào công nghệ này. Các nghiên cứu khoa học được tài trợ đối với công nghệ blockchain và sổ cái chia sẻ đang tăng lên chẳng hạn ESPRC và RCUK của châu Âu năm ngoái dành tới hơn 3 triệu bảng cho quỹ nghiên cứu khoa học hàn lâm cho đề tài liên quan đến sổ cái chia sẻ. Nhiều doanh nghiệp lớn toàn cầu như liên minh R3 của 80 ngân hàng hàng đầu thế giới cũng thu được mấy trăm triệu đô la Mỹ đầu tư.

Tuy nhiên, trong nhiều hội thảo và những trao đổi với các chuyên gia liên quan đến chủ đề này, một điều mà người viết nhận thấy là nhiều diễn giả lo ngại truyền thông đại chúng có xu hướng thổi phồng mặt ứng dụng của blockchain (cũng như những gì họ làm với bitcoin). Trong khi đó, nhiều chuyên gia trong lĩnh vực này thừa nhận rằng có rất nhiều trở ngại trong việc đưa blockchain vào thực tiễn và trong một số trường hợp các sổ cái đại chúng nhiều khi không hiệu quả bằng một sổ cái tập trung do một bên nắm giữ và điều phối giao dịch như cách mà người ta vẫn làm từ thập niên 1990 đến nay.

Nhiều chuyên gia tư vấn tin rằng blockchain hay sổ cái đại chúng chỉ là “phần xương”, “phần máu và thịt” thật sự là mô hình kinh doanh có thích hợp với blockchain hay không và điều đó nhiều khi cả công ty hỗ trợ giải pháp lẫn công ty thực thi không hề biết. Nó cũng tương tự với những người đầu tư bỏ tiền vào một số ý tưởng blockchain thay thế các trung gian giao dịch mà họ cũng không biết chắc chắn đặc tính quan trọng của mô hình trung gian giao dịch đó.

Quan trọng hơn, qua những thảo luận cụ thể với người có liên quan đến ứng dụng công nghệ, những điều người ta nói chắc như đinh đóng cột về blockchain hay công nghệ sổ cái đại chúng là nó an toàn hơn, nhanh hơn như trên báo chí không phải luôn đúng. Nói giống như cái cách mà người ta nói là bitcoin không thể bị tấn công hay là người ta hoàn toàn không thể lạm dụng giao dịch để xài tiền nhiều lần trên mạng lưới bitcoin (double spend) vậy.

Nói chung là blockchain có thể ít rủi ro hơn những công nghệ hiện tại và giúp tiết kiệm chi phí. Nhưng có vẻ như nó đang bị thổi phồng lên quá mức trên truyền thông trong khi với nhiều chuyên gia công nghệ, nó chỉ là một trong những giao thức mới mà như một kỹ sư công nghệ nói trong một hội thảo là ông tin rằng nếu nó không liên quan tới bitcoin thì chẳng ai thèm quan tâm viết cái gì về nó trên The New York Times cả!

Ứng xử ra sao với công nghệ blockchain ở Việt Nam?

Tôi tin rằng người kỹ sư công nghệ ở trên nói đúng. Công nghệ sổ cái chia sẻ này sẽ đi vào cuộc sống một cách âm thầm như các giao thức Internet, thương mại điện tử và giao dịch liên ngân hàng không mấy ai biết đến (vốn là những thứ có tính cách mạng không kém để tạo ra một thế giới Internet và thương mại điện tử mà chúng ta đang sống) nếu không có sự tăng giá khủng khiếp của bitcoin. Trong một buổi dạy của tôi về chủ đề sản phẩm tài chính mới (alternative finance) hồi tháng 3, đa phần sinh viên chẳng mấy quan tâm đến thảo luận về blockchain mà quan tâm hơn đến các chủ đề như bitcoin tăng giá vì cái gì, ai mua bitcoin, mua bitcoin ra sao…

Tương tự, người ta đâu mấy ai quan tâm làm sao ngân hàng A chuyển tiền cho ngân hàng B, hai bên thanh toán ra sao, đảm bảo không sai sót. Không ai quan tâm làm sao hai máy vi tính kết nối và “giao tiếp” với nhau qua mạng Internet thế nào. Blockchain cũng như vậy, nó là một công nghệ “làm nền”, có tính hỗ trợ cho giao dịch. Nó sẽ có thể làm chi phí trở nên rẻ hơn, ảnh hưởng tới một số cách giao dịch hiện tại, nhưng sẽ không ồn ào như bitcoin hay Uber.

Vì vậy, sự nổi tiếng của blockchain hay công nghệ sổ cái đại chúng dường như có ý nghĩa “ăn theo” bitcoin trên các phương tiện truyền thông, mặc dù ứng dụng của nó đối với đời sống có thể lớn hơn và thu hút đầu tư của các tổ chức lớn và nghiêm túc hơn nhiều. Vì vậy, cần có một ứng xử khác với công nghệ blockchain và sổ cái đại chúng so với bitcoin.

Giống như nhiều loại công nghệ khác, blockchain có thể được sử dụng cho mục đích hợp pháp hoặc không (chẳng hạn một hệ thống sổ cái giao dịch của thế giới ngầm). Tuy nhiên, blockchain hoàn toàn có thể sử dụng cho giao dịch hợp pháp và cần được bảo vệ, chẳng hạn như trong lĩnh vực giải trí, giao dịch công chứng, công nhận bằng cấp… miễn là các giao dịch này không vi phạm các nguyên tắc về chống rửa tiền hay phạm pháp.

Ít nhất, với lợi thế về chi phí và tính an toàn không thấp hơn nhiều giải pháp hiện có, triển vọng triển khai blockchain là nhiều tiềm năng và do đó hãy để thị trường quyết định hướng đi của nó. So với bitcoin, tác động tích cực của blockchain có thể lớn hơn nhiều lần và do đó là một hướng đi đáng để cho phép các doanh nghiệp mạo hiểm.

Bản thân việc triển khai blockchain ban đầu có thể cũng sẽ xuất hiện từ những tổ chức có uy tín chứ không phải bitcoin (chẳng hạn các công ty cung cấp giải pháp doanh nghiệp hàng đầu như IBM, các ngân hàng đầu tư lớn nước ngoài…). Vì vậy, tôi cho rằng không nên giới hạn blockchain hay những công nghệ liên quan đến sổ cái đại chúng vào lúc này. Thay vào đó, Nhà nước nên nghiên cứu đề ra một khung pháp lý để các sổ cái đại chúng được công nhận làm cơ sở giải quyết tranh chấp và cho phép các công nghệ này được phát triển. Lựa chọn nên được đưa về phía doanh nghiệp trong trường hợp này, và Nhà nước cần phân biệt rõ sự khác biệt của blockchain với bitcoin trong ứng xử của mình.

Cuối cùng, chúng ta cũng đừng nên lạc quan hay lo lắng quá về chuyện công nghệ blockchain sẽ đi vào cuộc sống rất nhanh (ngoại trừ một sản phẩm liên quan đến nó là bitcoin thì luôn được nhắc tới vì nó tăng hay giảm giá mạnh). Trong số hàng chục các thách thức mà blockchain và công nghệ sổ cái đại chúng đang đối mặt, ba trở ngại quan trọng nhất là tính sẵn sàng, khả năng hợp tác của các đối tác trong mạng lưới và tính chuẩn hóa để các sổ cái đại chúng của các mạng khác nhau có thể “nói chuyện” với nhau đang khiến nhiều người nghi ngờ là công nghệ blockchain có thể sẽ bị thay thế bởi một công nghệ khác ưu việt hơn trước khi nó hái quả ngọt. Trở ngại từ phía pháp lý quốc tế cũng rất phức tạp vì các quốc gia không đồng nhất trong quản lý các giao dịch liên quan đến sổ cái đại chúng nên triển khai sổ cái đại chúng trong một mạng lưới quốc tế là không đơn giản.

Nguồn: Hồ Quốc Tuấn (Giảng viên Đại học Bristol, Anh/TBKTSG)